Inleiding
Ken je dat: de dagen dat je dexamethason slikt voel je je soms feller en sneller dan anders. En een paar dagen later ben je juist mistig en moe, zonder dat je goed kunt uitleggen waarom.
Dat je dexamethason krijgt om misselijkheid te voorkomen en ontstekingen te remmen, word je meestal wel verteld. Wat het middel verder met je lichaam en je hoofd doet hoor je vaak pas achteraf, van andere patiënten.
Dit artikel zet die effecten op een rij: wat er gebeurt, waarom, en wanneer het de moeite waard is om het bij je zorgteam te melden.
Wat is dexamethason eigenlijk?
Dexamethason is een glucocorticoïd: een medicijn dat lijkt op je eigen stresshormoon cortisol. Het grijpt in op hersengebieden die geheugen, aandacht en emoties aansturen. Vandaar dat het niet alleen bij misselijkheid en ontstekingen helpt, maar ook merkbaar is in hoe je je voelt en denkt.
Zo nodig zal de oncoloog het voorschrijven. Aanpassingen in dosis of duur (dagen dat je het inneemt) gebeuren altijd in overleg. Tijdens controle gesprekken gaat het vooral over de bijwerkingen die direct van belang zijn voor je veiligheid; de kleinere, dagelijkse effecten die je ervaart komen minder snel ter sprake.
Cognitieve effecten: de piek en de dip
Veel mensen merken in de eerste dagen dat ze makkelijker denken en sneller schakelen dan normaal. Dat is geen toeval: kort na inname verhoogt dexamethason tijdelijk je alertheid en focus, doordat het inspeelt op dezelfde hersengebieden als cortisol.
“Ik merk dat mijn hoofd sneller werkt. Ik waan me in een soort multitasking heaven. Het voelt alsof ik meer tegelijk kan, maar dat is niet helemaal waar — door die snelheid verlies ik juist details uit het oog.”
Een paar dagen nadat je stopt met het innemen van de dexamethason, is het middel uitgewerkt en moet je systeem weer in balans komen. Dat kan zich uiten als een mistig, zwaar gevoel… de ‘dip’. Onderzoek naar corticosteroïden bevestigt dat dit soort tijdelijke concentratie- en geheugenklachten regelmatig voorkomen rond deze periode, en dat ze vanzelf weer wegtrekken zodra het middel is uitgewerkt.
“Tijdens de dip merk ik dat ik kleine dingen sneller vergeet dan normaal. Ik kan nog steeds dingen doen, maar het kost me veel meer energie.”
Sommige mensen beschrijven dat ze zich in die dagen even niet helemaal zichzelf voelen. Ze zijn niet verward, maar net iets minder helder in hun denken. Dat komt niet bij iedereen voor, maar het is een bekend en tijdelijk effect, geen teken dat er iets mis is.
Emotionele veranderingen
Niet alleen hoe je functioneert (het hoofd), maar ook hoe je je voelt kan anders zijn door de dexamethason. Veel mensen voelen zich in de eerste dagen scherper en alerter dan anders. Dezelfde piek die ook je denken versnelt, werkt door in hoe je je voelt. Dat kan zich uiten als ongeduld: sneller geïrriteerd raken over dingen die normaal geen probleem zijn, of een kortere lont hebben dan je van jezelf gewend bent.
“Ik ben alerter dan normaal, en dat voelt niet alleen als scherpte, maar ook als ongeduld. Kleine dingen irriteren me ineens. Omdat ik meer opmerk en omdat ik daaraan geen tijd wil geven”
Bij anderen werkt het juist andersom: een vlak gevoel, of sneller geraakt zijn door dingen die normaal weinig indruk maken. Dat verschilt sterk van persoon tot persoon. Bij een klein deel van de mensen gaat dit gepaard met angst of onrust.
Wat we weten: dit soort psychische reacties treedt meestal al vroeg op. Onderzoek laat zien dat het al na enkele dagen dexamethason kan ontstaan en weer verdwijnt zodra het middel is uitgewerkt.
Slaap en dag-nachtbeleving
Veel mensen merken dat dexamethason hun slaapritme door elkaar gooit: moeite met inslapen, vroeg wakker worden, of juist op vreemde momenten klaarwakker zijn. Alsof je lichaam een startsein krijgt terwijl je eigenlijk zou moeten uitrusten. Dat is geen inbeelding: dexamethason grijpt in op hetzelfde systeem dat je dag-nachtritme aanstuurt, en slaapverstoring is een van de meest genoemde effecten van corticosteroïden in de eerste dagen na inname.
“Slapen lukt mij minder goed, terwijl rust juist zo belangrijk is tijdens chemo.”
Dat maakt het extra frustrerend: net op de dagen dat je lichaam moet herstellen, ligt je slaap overhoop.
Lichamelijke effecten
Dexamethason beïnvloedt niet alleen je hoofd, maar ook hoe je lichaam vocht en vet verdeelt. Dat kan zich uiten in een ronder gezicht (moonface); een van de meest herkenbare, bijna clichématige tekenen dat iemand kanker heeft. Hier moet wel bij vermeld worden dat dit vooral voorkomt na weken of maanden een hoge dosis innemen.
“Ik had graag eerder geweten dat ik hiervan die bekende bolle toet zou krijgen. Daar heb ik echt aan moeten wennen.”
Je eetlust kan flink toenemen, sommige mensen noemen het gekscherend ‘de munchies’.
Ook een verhoogde hartslag komt regelmatig voor. Dat laatste is meestal onschuldig, maar kan wel onrustig aanvoelen als je het niet had verwacht.
Dagelijkse impact
Al deze effecten bij elkaar maken dat een dag met dexamethason anders kan voelen dan een ‘gewone’ dag. Tijdens de piek gaan dingen soms verrassend makkelijk; in de dip kost hetzelfde takenlijstje ineens veel meer moeite.
“Ik kan dingen doen, maar het kost me veel meer energie dan normaal.”
Wat mensen vaak missen in de uitleg
De uitleg bij dexamethason gaat meestal over het doel: minder misselijkheid, minder ontsteking. De kleinere, dagelijkse effecten komen vaak niet ter sprake terwijl ze wel invloed hebben op hoe je je voelt en functioneert.
“In mijn ziekenhuis kreeg ik geen hand-out over dexamethason, over de chemo kreeg ik die wel en dat was heel nuttig. Mogelijk is dat elders anders.”
Een korte uitleg vooraf zou al veel kunnen schelen: niet om bang te maken, maar om herkenning te bieden zodra het gebeurt.
Laat je medisch zorgteam dit weten
De volgende punten kunnen de behandeling minder draagbaar maken en mogelijk kan de oncoloog wat betekenen in de verlichting van de klachten.
- Als je slaap ernstig verstoord raakt.
- Als concentratieproblemen je dagelijks functioneren beïnvloeden.
- Als stemmingsveranderingen je onzeker maken.
Slot
Niet elk effect hoeft besproken te worden met je zorgteam. Benoem de dingen waar je samen met hen bij stil wilt staan. Maar erover praten, met lotgenoten, met de mensen om je heen, kan steun en herkenning bieden. Dexamethason is een belangrijk middel binnen je behandeling, met effecten die je vaak niet had verwacht. Je daarover uitspreken kan al verlichting geven en zorgen wegnemen.
Bronnen
- Warrington TP, Bostwick JM. Psychiatric adverse effects of corticosteroids. Mayo Clinic Proceedings. 2006;81(10):1361–1367.
- Lewis DA, Smith RE. Steroid-induced psychiatric syndromes: a report of 14 cases and a review of the literature. Journal of Affective Disorders. 1983;5(4):319–332.
- Schäcke H, Döcke WD, Asadullah K. Mechanisms involved in the side effects of glucocorticoids. Pharmacology & Therapeutics. 2002;96(1):23–43.
- Brown ES, Woolston DJ, Frol A, et al. Hippocampal volume, spectroscopy, cognition, and mood in patients receiving corticosteroid therapy. Biological Psychiatry. 2004;55:538–545.
Dit artikel is geschreven door Georgina Haug van Jij Speelt de Hoofdrol en gecontroleerd door Dr Frederik Bosman. Ook hebben we ondersteuning van AI gebruikt. AI helpt ons om wetenschappelijke informatie te verzamelen en te structureren. De inhoud wordt altijd redactioneel beoordeeld voordat deze wordt gepubliceerd. Wij streven naar betrouwbare informatie, maar onze artikelen zijn geen vervanging voor medisch advies. Jij kent jouw situatie het best. Bespreek wat je leest altijd met je eigen zorgverlener.
